Σώμα και συναίσθημα: η αόρατη σύνδεση που συχνά αγνοούμε
Της Leona Laios
Θεραπεύτρια
Συγγραφέας
Συντονίστρια συστημικών αναπαραστάσεων
«Μου έπρηξες το συκώτι.» «Μου έσπασες τη χολή.» «Με πνίγει το δίκιο μου.» «Κοντεύω να σκάσω.»
Δεν είναι τυχαίο ότι όταν οι άνθρωποι περιγράφουν έντονα συναισθήματα, χρησιμοποιούν εκφράσεις που παραπέμπουν στο σώμα.
Η λαϊκή σοφία, πολύ πριν αναπτυχθεί η σύγχρονη ψυχοσωματική έρευνα, είχε ήδη διαισθανθεί κάτι ουσιαστικό: ότι σώμα και συναίσθημα δεν λειτουργούν ως απομονωμένα συστήματα.
Κι όμως, στην καθημερινή πρακτική συχνά συνεχίζουμε να τα αντιμετωπίζουμε σαν να μην σχετίζονται μεταξύ τους.
Όταν εμφανίζεται ένα σύμπτωμα, οι περισσότεροι άνθρωποι απευθύνονται — και σωστά — στον γιατρό τους. Ακολουθούν φαρμακευτική αγωγή, υποβάλλονται σε εξετάσεις, τροποποιούν τη διατροφή τους ή προχωρούν σε εξειδικευμένες θεραπείες όταν χρειάζεται.
Σπανιότερα, όμως, τίθεται ένα εξίσου σημαντικό ερώτημα:
Τι συνέβαινε σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο πριν από την εμφάνιση του συμπτώματος;
Όταν τα συναισθήματα δεν βρίσκουν διέξοδο
Τα συναισθήματα που δεν αναγνωρίζονται ή δεν εκφράζονται επαρκώς δεν παύουν να υπάρχουν. Καταγράφονται από το νευρικό σύστημα και επηρεάζουν τη συνολική λειτουργία του οργανισμού.
Ιδιαίτερα όταν για μεγάλα χρονικά διαστήματα συσσωρεύονται:
- καταπιεσμένος θυμός
- παρατεταμένη θλίψη
- χρόνιος φόβος
- έντονη ενοχή ή ντροπή
- αίσθημα εγκλωβισμού ή αβοηθησίας
δημιουργείται αυξημένο εσωτερικό φορτίο, το οποίο δεν είναι μόνο ψυχολογικό αλλά και βιολογικό.
Η ψυχονευροανοσολογία έχει αναδείξει τα τελευταία χρόνια τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η παρατεταμένη συναισθηματική επιβάρυνση μπορεί να επηρεάσει το ανοσοποιητικό, το ενδοκρινικό και το καρδιαγγειακό σύστημα.
Η έννοια της συν-δημιουργίας στην υγεία
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η συναισθηματική κατάσταση δεν αποτελεί τον μοναδικό παράγοντα εμφάνισης μιας ασθένειας. Η υγεία διαμορφώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση πολλών παραμέτρων, όπως:
- βιολογικοί μηχανισμοί
- γενετική προδιάθεση
- περιβαλλοντικοί παράγοντες
- τρόπος ζωής
- ψυχοσυναισθηματική κατάσταση
Ωστόσο, όλο και περισσότερα δεδομένα υποστηρίζουν ότι η χρόνια συσσώρευση ανεκδήλωτων δυσάρεστων συναισθημάτων μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντικός συνδιαμορφωτής της συνολικής επιβάρυνσης του οργανισμού.
Με αυτή την έννοια, η συναισθηματική μας κατάσταση δεν είναι ο αποκλειστικός «δημιουργός» ενός συμπτώματος, αλλά συχνά ένας ουσιαστικός συν-παράγοντας στη διαμόρφωση του εσωτερικού περιβάλλοντος.
Ενδεικτικά μοτίβα που έχουν απασχολήσει τη βιβλιογραφία
Χωρίς υπεραπλουστεύσεις, η κλινική εμπειρία και η σχετική βιβλιογραφία έχουν περιγράψει ορισμένα επαναλαμβανόμενα μοτίβα:
- Η παρατεταμένη καταπίεση θυμού έχει συσχετιστεί με αυξημένη μυϊκή ένταση, κεφαλαλγίες και υπερτασικές τάσεις.
- Το άλυτο πένθος συχνά συνοδεύεται από πτώση της άμυνας του οργανισμού και αυξημένη ευαλωτότητα.
- Το χρόνιο αίσθημα αβοηθησίας ή εγκλωβισμού παρατηρείται συχνά σε ανθρώπους με έντονη σωματοποίηση και εξάντληση.
Τα παραπάνω δεν αποτελούν διαγνωστικούς κανόνες, αλλά κλινικές παρατηρήσεις που αναδεικνύουν τη στενή διασύνδεση σώματος και συναισθηματικής εμπειρίας.
Τι αναφέρουν χαρακτηριστικά συγγραφείς
Στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία συναντώνται ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις:
- Η Louise Hay συνδέει συμβολικά τον χρόνιο πόνο στη μέση με φόβους που σχετίζονται με την υποστήριξη και την αίσθηση ασφάλειας.
- Ο Gabor Maté έχει περιγράψει, μέσα από την ιατρική του εμπειρία, τη συχνότερη εμφάνιση σοβαρών σωματικών προβλημάτων σε άτομα με έντονη τάση αυτοκαταπίεσης.
- Ο Martin Brofman συσχετίζει τις επαναλαμβανόμενες ημικρανίες με παρατεταμένη εσωτερική πίεση και ανάγκη υπερβολικού ελέγχου.
- Ο Bessel van der Kolk ανέδειξε ερευνητικά τον τρόπο με τον οποίο το ψυχικό τραύμα αποτυπώνεται στο σώμα και στο νευρικό σύστημα.
- Ο διδάκτωρ ψυχοσωματικής ιατρικής Χρήστος Ν. Κόκκινος περιγράφει εκτενώς τις ψυχοσωματικές εκδηλώσεις στην ενήλικη ζωή, επισημαίνοντας τον επιβαρυντικό ρόλο της χρόνιας συναισθηματικής έντασης.
Οι προσεγγίσεις αυτές δεν αποτελούν απόλυτες αιτιολογικές εξηγήσεις, αλλά χρήσιμα ερμηνευτικά πλαίσια.
Η αυτοφροντίδα πέρα από τα αυτονόητα
Οι περισσότεροι άνθρωποι φροντίζουν:
- τη διατροφή τους
- τον ύπνο τους
- τη σωματική τους δραστηριότητα
Πολύ λιγότεροι, όμως, αφιερώνουν χρόνο στο να διερευνήσουν συστηματικά:
- τι νιώθουν
- τι δυσκολεύονται να εκφράσουν
- τι συσσωρεύεται μέσα τους με την πάροδο του χρόνου
Κι όμως, εκεί συχνά βρίσκεται ένα σημαντικό κομμάτι της συνολικής εικόνας υγείας.
Κλείνοντας
Οι παλιές λαϊκές εκφράσεις ίσως δεν ήταν απλώς υπερβολές του λόγου.
Ίσως το σώμα «μιλά» πολύ πριν ένα σύμπτωμα γίνει έντονα αντιληπτό.
Η ιατρική φροντίδα παραμένει θεμελιώδης και αναντικατάστατη. Παράλληλα, η ανάπτυξη μεγαλύτερης επίγνωσης γύρω από τη συναισθηματική μας ζωή μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά στην πρόληψη και τη συνολική ισορροπία.
Αν το σώμα σας προσπαθεί εδώ και καιρό να σας στείλει ένα μήνυμα, είστε διατεθειμένοι να το ακούσετε και αν ναι, τι κάνετε όταν σας μιλάει;
